Zachowek jest jedną z instytucji polskiego prawa spadkowego, która budzi najwięcej emocji przy planowaniu sukcesji majątkowej. Roszczenie o zachowek przysługuje pominiętym lub niedostatecznie uposaźonym zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy – i może podważyć nawet starannie zaplanowaną sukcesję. Fundacja rodzinna nie eliminuje ryzyka zachowku, ale zmienia zasady jego obliczania i dochodzenia w sposób, który warto zrozumieć przed podjęciem decyzji o założeniu fundacji.
Czym jest zachowek i kto może go dochodzić?
Zachowek jest roszczeniem pieniężnym przysługującym osobom, które byłyby powołane do spadku z ustawy, a zostały pominięte lub otrzymały mniej niż wynosi ich udział zachowkowy. Uprawnionymi do zachowku są zstępni spadkodawcy – dzieci, wnuki – małżonek i rodzice, o ile dziedziczyliby z ustawy.
Wysokość zachowku wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Przy trwałej niezdolności do pracy lub przy małoletności uprawnionego, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału. Roszczenie o zachowek przedawnia się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu lub od otwarcia spadku.
Jak mienie wniesione do fundacji wpływa na obliczanie zachowku?
Ustawa o fundacji rodzinnej nie wyłącza mienia wniesionego do fundacji z podstawy obliczania zachowku – co jest kluczową informacją dla fundatorów planujących sukcesję. Mienie przekazane do fundacji jest uwzględniane przy obliczaniu substratu zachowku, podobnie jak darowizny dokonane za życia spadkodawcy.
Zasada ta oznacza, że osoba uprawniona do zachowku może dochodzić swojego roszczenia od fundacji, jeśli mienie wniesione do fundacji wchodziłoby do podstawy obliczania zachowku. Fundacja jest zobowiązana do zapłaty zachowku do wysokości wartości mienia wniesionego przez fundatora, pomniejszonej o wartość świadczeń otrzymanych przez uprawnionego od fundacji.
Jak uwzględnić ryzyko zachowku przy planowaniu sukcesji?
Ryzyko roszczeń zachowku w fundacji rodzinnej można minimalizować przez kilka działań na etapie projektowania statutu i planowania sukcesji. Uwzględnienie potencjalnie uprawnionych do zachowku w kręgu beneficjentów fundacji jest najprostszym sposobem – jeśli osoba uprawniona do zachowku otrzymuje ze strony fundacji świadczenia o wartości co najmniej równej przysługującemu jej zachowkowi, jej roszczenie jest zaspokojone.
Statut może też przewidywać możliwość zrzeczenia się roszczeń zachowkowych przez beneficjentów jako warunek otrzymywania świadczeń – co jest narzędziem prawnym wymagającym starannego skonstruowania i oceny pod kątem zgodności z prawem w konkretnym przypadku.
Rozłożenie wypłaty zachowku w czasie – statut może przewidywać możliwość ratalnej spłaty zachowku przez fundację zamiast jednorazowej wypłaty – jest rozwiązaniem chroniącym płynność fundacji przy konieczności zaspokojenia roszczeń zachowkowych.
Jak terminy przedawnienia wpływają na bezpieczeństwo mienia fundacji?
Roszczenie o zachowek przedawnia się po pięciu latach. W kontekście fundacji rodzinnej oznacza to, że mienie wniesione do fundacji na długo przed śmiercią fundatora może być objęte roszczeniami zachowkowymi przez pięć lat od otwarcia spadku – ale nie bezterminowo. Planowanie sukcesji z odpowiednim wyprzedzeniem i uwzględnianie bieżących zmian w sytuacji rodzinnej pozwala na systematyczne ograniczanie ryzyka roszczeń.
Dziedziczenie w fundacji rodzinnej i zarządzanie ryzykiem zachowku wymagają indywidualnej analizy sytuacji rodzinnej i majątkowej fundatora. Firma Marianski Group oferuje kompleksowe doradztwo prawne i podatkowe przy planowaniu sukcesji z wykorzystaniem fundacji rodzinnej, uwzględniające zarówno aspekty optymalizacji podatkowej, jak i zarządzania ryzykiem roszczeń zachowkowych.
